Het hart van yoga

Een meditatieve vertaling van de yoga sutra’s

Van Anandajay

Album art Het hart van yoga

Voor inkijkexemplaar, klik hier (PDF)

Anandajay voelde een grote drang om de sutra’s van Patanjali te vertalen, vanwege de onbeschreven waarheid die hij door de gangbare vertalingen heen voelde. Door de sutra’s in meditatie op hem in te laten werken, ontstond er een vertaling vanuit ervaring en daadwerkelijk inzicht. Hij laat zien dat de intenties van de sutra’s berusten op ontwapening, inzicht en liefde in plaats van op wilskracht en harde oefening. Dit maakt de sutra’s weer liefdevol en toegankelijk en het geeft de yoga weer de gevoelsmatige spirituele waarde terug.

Het boek is een toetssteen en begeleiding voor hen die naar ervaarbare spiritualiteit verlangen. Zeer praktisch is ook het aanvullende hoofdstuk, waarin Anandajay de essentie van de sutra’s tot een meditatievorm verwerkt.

Interview met Anandajay over de Yoga Sutra’s

Tijdschrift voor Yoga, december 1999

Door Jet Holleman

De Yoga Sutra’s van Patanjali worden door velen beschouwd als een gids op het pad naar verlichting. ‘Er is geen pad’, zegt Anandajay, ‘de sutra’s zijn toetsstenen die de zoekende herkenning, steun en bevestiging bieden’.

Anandajay (Cor Thelen) houdt zich al 20 jaar vanuit de Jnana-yoga bezig met de integratie van de spiritualiteit in de yoga. In diepe meditatie ervoer hij zijn huidige zijnsnaam. Hij geeft nu voornamelijk meditatie, satsang (samenzijn in waarheid) en stilteretraites. Hij publiceerde o. m. ‘Jnana-yoga’, ‘Als de bloem zich opent’ en ‘Yogafilosofie in ervaarbare eenvoud’.

Decoratie

Je hebt een nieuwe vertaling van de Yoga-Sutra’s gemaakt. Hoe kwam je daartoe?
"Ik heb ze vroeger altijd links laten liggen. Ik werd er natuurlijk in mijn opleidingen mee geconfronteerd, maar ik wist niet wat ik ermee aan moest. Het raakte me niet, terwijl ik wist dat het me zou moeten raken: het ging immers over datgene waar ik naar zocht. Maar ik kon niets met die tekst. In mijn opleiding bij Jogchum Dijkstra moesten we elke middag de sutra’s doornemen. Ik verschilde toen al van mening met hem over wat er stond. Zijn visie klopte niet met wat ik zelf ervoer. Daarom heb ik die tekst gelaten voor wat hij was. Maar telkens als ik eens een sutra las, dacht ik: dit kan niet kloppen.

In de vertalingen die ik ken, ligt de nadruk op discipline, volhouden, bereiken, en als je dat bereikt had, dan... Het doet me pijn dat zelfs in de yoga de kracht van de Manipura (het derde chakra, de wil) het wint van de kracht van het hart. Volgens mij is dat niet wat de tekst bedoelt, maar is dat de invloed van onze maatschappij. Iedereen vindt dat het zo moet, maar ik ben er diep van doordrongen dat dat niet zo is. Door dat als...dan-denken, door het hameren op discipline en wilskracht wordt de mensen een worst voorgehouden. Daardoor ga je aan het moment voorbij, terwijl yoga juist over het moment gaat, over het nu.

Decoratie

Een tijdje geleden kreeg ik de ingeving dat ik de sutra’s zelf moest gaan vertalen. Ik heb de vertalingen die ik in huis heb - die van Jogchum Dijkstra en die van Taimni - erbij gehaald. Allebei die boeken geven voor elk Sanskrietwoord alle mogelijke vertalingen. Daardoor kan ik ze gebruiken als woordenboek. Ik liet de woorden op me inwerken met al die betekenissen erbij. Toen merkte ik dat er iets heel anders uitkwam. Ik dacht: dit wordt interessant! En toen ben ik heel geestdriftig aan het werk gegaan.

Je loopt het risico dat je door zo’n werkwijze erin legt wat je eigen overtuiging is. Daar heb ik natuurlijk wel over nagedacht. Ik heb me afgevraagd in hoeverre ik erin zie wat ik wil zien. Maar ik ben niet bezig geweest met zien, niet met mijn overtuiging, maar met mijn ervaring. Ik heb gevoeld dat die mij stap voor stap tot de ruimte bracht die in de tekst benoemd wordt. Daarom klopt het voor mij. Maar als ik het doe zoals het in de bestaande vertalingen staat, kom ik niet tot die ruimte. Dat heb ik ook geprobeerd. Een vertaler kan een tekst als deze alleen vertalen vanuit de bewustzijnsruimte die hij ter beschikking heeft. Mijn vertaling is ontstaan vanuit Samyoga, de eenheid van zijn. Daarin is het ik met zijn meningen volledig geïntegreerd, en dus niet meer gericht op kortzichtig eigenbelang. Maar goed, het blijft een interpretatie die verschilt van andere interpretaties. Laat de discussie maar loskomen. Maar laat de tekst niet meer als voorgesneden koek of als gedisciplineerd programma tot zelfverlichting worden aangeboden. Alleen dat vond ik al belangrijk.

Decoratie

Het belangrijkste verschil is waarschijnlijk dat ik de tekst niet heb vertaald vanuit mijn visie op yoga. Ik ben gewoon gaan voelen en wist niet wat er uit moest komen. Het resultaat had ook kunnen zijn dat ik moest concluderen dat de bestaande vertalingen wel kloppen. Maar dat was niet zo. Ik was zelf ook telkens weer verrast over wat eruit kwam. Het was niet te geloven hoe mooi het bleek te zijn.

Ik wist aanvankelijk niet eens wat ik ermee wilde. Ik wilde de sutra’s vertalen omdat ik vond dat de gangbare interpretatie niet klopte. Het stond vol met ‘je moet’ en ‘als dit, dan dat’, en ‘je bent goed als je dit, en je bent slecht als je dat’. Dat vind ik heel erg, dat is tegen de schepping. Daarom wilde ik voor mezelf weten wat er echt stond.

Wat de sutra’s volgens mijn meditaties echt betekenen, heeft me enorm gesterkt. Wat ik ervaar als mijn diepste werkelijkheid bleek tot mijn verwondering overeen te komen met de ervaringen die in de sutra’s genoemd worden. Het boek heeft mij uiteindelijk ondersteund in wat ik ervaar. Daar ben ik heel blij mee, want ik heb jaren gedacht dat er iets mis was met mij, omdat ik niet begreep wat er stond."

Decoratie

Tussen de vertaling van Jogchum Dykstra en die van jou zie ik enorme verschillen in betekenis. Hoe komt dat?

"Sanskrietwoorden staan voor een diepe gevoelsmatige betekenis die vervolgens in een woord gevangen is. Daardoor heeft elk woord veel betekenissen. Die staan allemaal genoemd in het boek van Jogchum en dat van Taimni. Pas als je gaat voelen, kan een woord z’n ware betekenis krijgen. Ik liet mijn open gevoel uit de woorden die er stonden datgene kiezen dat mijn ervaring kon verwoorden. Het is wel altijd een van die woorden geworden, nooit iets heel anders. Het was prachtig om te merken dat er altijd een woord bij was dat precies paste bij de ervaring die de sutra opriep. Dat was ook een geruststelling voor me.

Neem nou zo’n woord als Vritti: dat betekent draaien, bewegen, wervelen, heen en weer gaan of op en neer gaan. Het kan ook staan voor functie, wijze van leven, gedrag. Daar zit zoveel ruimte in - het is met een woord, maar het heeft iets te maken met beweging. Het gaat over onze geest, Dijkstra vertaalt: ‘yoga is het stilleggen van de wervelingen van de geest’. Wat beweegt er in de geest, wat wervelt er? Dat is hoe we de werkelijkheid interpreteren. We doen immers met ons denken niets anders dan interpreteren. Daarom werd het: ‘Yoga ontstaat als al je interpretaties tot rust komen’. Die wervelingen dat is wel hetzelfde, maar zo abstract. Ik heb alle woorden en omschrijvingen in hun volheid, in hun gevoelswaarde op me in laten werken, en dan gevoeld wat er in mijn geest gebeurt op mijn weg naar spiritualiteit. Zo ben ik tot mijn vertaling gekomen.

Door er zo mee bezig te zijn, werden de sutra’s me langzamerhand duidelijk, terwijl ik er vroeger niet mee uit de voeten kon. Ik had nooit het lef om dit te proberen. Het was eng omdat er van alles tegenin te brengen valt. Maar dat maakt me niet meer uit. Wie het niet goed vindt, legt het maar naast zich neer. Ik heb het zo doorvoeld en ben daardoor veel dichter bij mijn yogagevoel gekomen. Dat heeft me goed gedaan. Het was een bevrijding dat er een andere betekenis in bleek te zitten dan die waar ik mee geschoold was. Als dat niet zo was geweest had ik misschien moeten concluderen dat ik met yoga moest ophouden, dat het niet meer bij mij paste.

Decoratie

Ik heb deze vertaling in eerste instantie alleen voor mezelf gemaakt. Pas toen het op papier stond, dacht ik: dit mag ik de mensen niet onthouden. Er zijn zo veel mensen die denken dat ze oefeningen moeten zien te klaren, dat ze iets moeten bereiken en bewijzen. Dat alsmaar aan jezelf moeten werken is een illusie. Ze zijn gevangen in de prestatiedrang. Dat is wat de bestaande vertalingen bij mij oproepen: prestatie. Dat geeft je een diep negatief zelfbeeld. Ik vind het vreselijk als de yoga daar schuldig aan zou zijn. Dat is niet opbouwend. In de redenering: ‘het is pas goed als..’ zit een afwijzing. Dat is niet zo bedoeld, maar het is inherent aan de manier van vertalen. Die is heel verantwoord, maar het is een vertaling van het hoofd. Ik doe het niet met m’n hoofd, maar met m’n gevoel en zijnsbesef. Maar we leven nog steeds in een maatschappij die gebaseerd is op wilskracht, dus het is vanzelfsprekend dat zo’n tekst vanuit de wilskracht wordt vertaald en gelezen. Dat past bij de calvinistische gedachte dat niets je zomaar toevalt. je moet ervoor werken om iets te bereiken. Dat is een materialistische visie. Maar verlichting werkt niet zo, dat is van een andere orde.

We zitten in een overgangstijd. We worden niet meer alleen geregeerd door het derde chakra van de wil, maar ook het hartchakra begint te ontluiken. Dat maakt dat er in deze tijd een nieuwe vertaling nodig is. Toen de sutra’s geschreven werden, zat de mensheid in de tijd van het tweede chakra: er was een collectief dat leiding en een discipline nodig had om te volgen. In deze tijd zijn we individuen en we moeten ieder onze eigen weg zoeken; niet volgen, maar zelf opengaan. In deze periode wordt het hart belangrijker, maar veel mensen willen daar niet aan. Het hart biedt immers geen zekerheden. Toen ik klaar was met mijn vertaling, dacht ik: die Patanjali heeft uit medeleven met alle mensen die geboeid zijn door de essentie van het leven een brief geschreven waarin hij de belangrijkste dingen opschrijft. Ik vond het zo liefdevol, zo vriendelijk. Daarom klopt die belerende toon en het woordgebruik van de oudere vertalingen niet. Dat past niet bij iemand die in samyoga is, in de eenheid van zijn. Zo iemand spreekt vanuit wijsheid, met mededogen."

Decoratie

Zijn de Yoga-Sutra’s een richtlijn voor alle yogabeoefenaren?
"Nee, ze zijn geschikt voor iedereen die verdieping zoekt en geïnteresseerd is in spirituele ontwikkeling. Maar ze zijn helemaal niet bedoeld als een soort pad, of als een richtlijn. Ze zijn nooit bedoeld om te zeggen hoe men zich moet gedragen, maar veel meer als woorden waaraan de zoekende zich kan toetsen. Als zo’n boek zou aangeven ‘waar je naar toe moet’, dan wordt het alweer een materiële benadering die niets toevoegt aan alles wat we al hebben. Dat is weer die worst waar je dan achteraan gaat lopen. Maar als je je eraan kunt toetsen, je erin kunt herkennen, heeft zo’n boek een bevestigende, ondersteunende, en soms zelfs een troostende functie.

Het is geen boek der wijsheid, waarin staat hoe je het moet doen. Als je Yoga voelt, weet je dat dat niet het gevolg is van stap een tot en met zeven. Het is geen stappenplan, maar het geeft aan waar je zoal langs komt als je op weg bent van het dagelijks bewustzijn naar een opener bewustzijn. Wie daarmee bezig is, kan zich erin herkennen en heeft er houvast aan. Dat behoedt je voor valkuilen. Patanjali kon kennelijk het hele spectrum tussen dagelijks bewustzijn en yogabewustzijn overzien en bovendien verwoorden wat zich daar afspeelt. Hij was de ultieme yogadocent. Ik ervaar het boek als de brief van een wijze vriend over zijn ervaringen, een brief die me steun geeft.

Decoratie

In de openheid van de meditatie kristalliseerden de yoga-sutras zich voor mij uit. Het heeft me gefascineerd hoe liefdevol dit boek eigenlijk is. Dat heeft me ontroerd. Sinds ik hiermee bezig ben geweest, heb ik weer gevoel voor de werkelijke waarde van yoga. Ik besef dat wat er met de sutra’s gezegd wordt veel verder reikt dan wat er doorgaans als yoga wordt aangeboden. Alleen bij deze verderreikende betekenis van yoga voel ik me nog thuis.