Tijdschrift voor Yoga maart 1995, door Frans Gerritsen
JNANA-YOGA - VIA ZELF-ONDERZOEK ToT DIEPTE ONTSPANNING EN ZELFKENNIS -

De Groningse yogi Cor Thelen is geen onbekende in dit tijdschrift. In 1989 zijn verschillende stukjes van zijn hand gepubliceerd en in TVY juni 1992 verscheen een interview met hem.
In eigen beheer verscheen in 1993 het boek 'Jnana-yoga'. Op het voorblad van dit prachtig vormgegeven boek is een foto afgedrukt van het uitzicht dat Thelen had vanuit zijn huis in India. Daar woonde hij tien jaar lang telkens voor een half jaar. Tijdens de andere maanden gaf hij in Nederland yogales. Het was ook in India, in 1983, dat hij in contact kwam met zijn leermeester Sri S. Sundaram. Deze stimuleerde hem op zijn pad: de Jnana-yoga.
Jnana-yoga is het geestelijk pad waarop we bevrijding zoeken door kennis. Geen boekenwijsheid, maar een levende intuïtieve kennis, die hoofd en hart samenbrengt. In die zin kan een vergelijking worden gemaakt met het westerse begrip Gnosis.
Jnana-yoga is een van de oudste yogavormen, samen met de bhakti-yoga (devotie), de karma-yoga (belangeloos handelen) en de raja-yoga (meditatieve weg). Deze onderscheidt zich van de andere vormen doordat het Hogere niet aanbeden wordt als iets anders dan het Zelf; ook is het geen discipline die voert tot het bereiken van een staat die verschilt van het eigen Zelf. Het gaat om herkenning van het Goddelijke als het eigen Zelf. De Jnana-yoga komt hier dichtbij de Jungiaanse en transpersoonlijke psychologie, die eveneens een onderscheid maken tussen het afgescheiden persoonlijk ego en het verborgen goddelijk Zelf.
In deel II worden we geleidelijk naar het bewustzijn geleid om deze vraag te beantwoorden. Het bestaat uit 27 essays, waarin een keur van onderwerpen aan de orde komt: relatie, liefde, bezit, eenzaamheid en geluk passeren de revue. Thelen hanteert daarbij een uiterst nauwkeurige stijl, waardoor de inhoud van zijn woorden met chirurgische precisie onze pijnpunten blootlegt. We krijgen een spiegel voorgehouden, die ons meedogenloos onze onvolmaakteden toont. In die zin doet Thelen denken aan Krishnamurti.
Voorwaar geen boek om in een adem uit te lezen, maar om langzaam 'woord voor woord' te proeven, te genieten en te overpeinzen.
Ieder essay besluit met een hoofdje waarin het verband tussen het behandelde thema en de hatha-yoga wordt aangegeven. Het geestelijk aspect van de hatha-yoga wordt ons daardoor opnieuw getoond. Een waardevolle aanvulling in een tijd dat de nadruk binnen de hathayoga al te snel op bet louter lichamelijke komt te liggen - schrijver dezes heeft zelfs al ergens 'yogaerobics' gesignaleerd.
Op verzoek van de redactie heb ik een nog niet eerder gepubliceerd essays geselecteerd. (Zie elders in deze aflevering.) Het handelt over idealen en toont ons die als een product van het ego en een aanleiding tet innerlijk conflict. Wat proberen we met onze idealen te maskeren? Wars van valse pretenties en ongevoelig voor de modieuze wanen van de dag gaat Thelen ons voor, op zoek naar een antwoord in ons diepste Zelf.
Aan de hand van onderverdelingen die ontleend zijn aan traditionele yoga- en vedantateksten, wordt de lezer in deel I van het boek een beknopte schets gegeven van dat wat jnana-yoga nu feitelijk inhoudt: het in verbinding komen met onszelf via zelfonderzoek. Jnana-yoga, zegt Thelen, is het stellen van de vraag 'wie ben ik?'.
Op verzoek van de redactie heb ik een nog niet eerder gepubliceerd essays geselecteerd. (Zie elders in deze aflevering.) Het handelt over idealen en toont ons die als een produkt van het ego en een aanleiding tot innerlijk conflict. Wat proberen we met onze idealen te maskeren? Wars van valse pretenties en ongevoelig voor de modieuze wanen van de dag gaat Thelen ons voor, op zoek naar een antwoord in ons diepste Zelf.

Emotie, sentimentaliteit en sensitiviteit zeggen alle drie iets over ons gevoel. Maar hoe werken ze eigenlijk en welke rol spelen ze in ons gevoelsleven?
Er gebeurt iets en dat geeft ons een bepaald gevoel. Ons brein, het -ik- beoordeelt dit voorval door het te vergelijken met onze verwachtingen, met wat we willen. Als het gevoel wat we hebben ervaren voldoet aan de verwachtingen, zijn we tevreden en misschien zelfs verrukt. Maar als het gevoel er niet aan voldoet of geheel in strijd is met wat we willlen dan zijn we teleurgesteld en eventueel ook boos.
Deze verruktheid of boosheid noemen we emoties. Het zijn reacties op wat we voelen. Teleurstelling of tevredenheid zijn reacties op het oorspronkelijke geraakt zijn. En de mate van die geraaktheid bepaalt de lading van de emotie, en ook de kracht waarmee we de emotie naar buiten brengen of binnenin voelen en naar buiten zouden willen brengen.
Emotie stamt van het latijnse ex [uit, er vandaan] en movère [in beweging brengen, bewegen]. Emotie is het uitbrengen van een reactie op dat wat we voelen en is dus niet het gevoel zelf. Het brengt ons in feite van wat we werkelijk voelen vandaan. In plaats van te voelen, reageren we op wat we van die gevoelens vinden. Emotie is een oordelende, dus van ons gevoel afwendende en naar buiten toe gerichte reactie op ons gevoel, waardoor we het eigenlijke gevoel overschaduwen en overmeesteren.
Bijvoorbeeld: Ik heb een afspraak om acht uur. Op weg er naar toe kom ik in een file terecht. Deze belemmering maakt me boos. Boos op de overheid of andere instanties omdat de situatie hier zo slecht geregeld is.
De realiteit is dat we ons in zo een situatie belemmerd voelen en dat gevoel wordt omgezet in boosheid. De boosheid is een reactie op de belemmering. Door het uiten van boosheid, krijgen we de mogelijkheid om ons op iets anders te richten. Zo kunnen we onze moeite vorm geven, door bijvoorbeeld anderen te veroordelen, deze veroordeling te verdedigen en zo te proberen over het ongewenste gevoel heen te komen.
Als we echter dat wat we werkelijk voelen kunnen ervaren, dan zou onze reactie heel anders zijn. We zouden dan ervaren dat dat gevoel van belemmering ons teleurstelt. Het stelt ons teleur omdat we iets anders willen. Dat ligt niet aan anderen en we hoeven dan ook niet negatief naar anderen toe te worden. En omdat we bij ons gevoel blijven, kunnen we leren met het gevoel van teleurstelling om te gaan. We zijn ons dan bewust van onze frustratie, zodat we die kunnen doorvoelen. We kunnen ook alsnog de persoonlijke moeite ermee en de boosheid die we voelden aan de ander vertellen. Deze boosheid heeft nu echter geen negatieve of vernietigende kracht meer en speelt enkel nog een rol in het verduidelijken van de communicatie over wat we voelen.
Een ander voorbeeld: onze partner overlijdt. We voelen dit verlies en worden boos. Boos op God, op de doktoren of andere mensen die nauw bij het overlijden betrokken waren. We voelen een verlies, maar we uiten boosheid. Boosheid is hier de reactie op het verlies dat we niet willen en niet durven of kunnen voelen. Door deze boosheid te uiten richten we ons op iets anders en proberen we dat ongewenste gevoel van verlies niet te voelen. We willen er niet mee geconfronteerd worden.

Als we in staat zouden zijn om het achterliggende en eigenlijke gevoel van verlies wel te ervaren, dan zou onze reactie milder en rustiger zijn. We zouden dan voelen dat het verlies, en het moeilijk kunnen accepteren van dit verlies, onze echte moeite is. We voelen dan dat het moeilijk is om degene los te laten, waar we ons zo verbonden mee voelden en misschien afhankelijk van waren. We voelen onze moeite met het loslaten van wat zin aan ons leven gaf.
Door dit allemaal wel te voelen, veroordelen we geen andere mensen. We blijven voelen wat we voelen en leren er mee om te gaan. Als we dan alsnog met anderen over deze gevoelens van moeite en boosheid praten, zijn deze niet meer negatief geladen. Het bespreken behoort tot het zinvolle verwerken van wat er in ons gebeurt en ervaren wordt.
Door sterke emoties worden we zo bepaald, dat er geen ruimte meer is om te voelen wat ons oorspronkelijk raakte. We gaan dan volledig in het reageren op. Ergens in op gaan is tegengesteld aan open staan en toegankelijk zijn.
Om emoties te doorzien is de openheid van het voelen echter onontbeerlijk.
Een andere reactie op het voelen is sentimentaliteit.
Sentiment stamt van het latijnse sentire [waarnemen, bemerken]
Sentimenteel betekent dat we ons helemaal door bepaalde sensaties of waarnemingen laten meeslepen.
Wanneer we als reactie op wat we voelen bijvoorbeeld verdrietig of teleurgesteld zijn kunnen we ons daar helemaal door beïnvloed laten worden. We kruipen als het ware in dit gevoel en koesteren ons erin, hoe vreemd dat ook klinkt. We krijgen daardoor eigenlijk medelijden met onszelf. Vervolgens laten we ons door dit zelfmedelijden steeds meer het slachtoffer daarvan worden.
Vanuit hetzelfde voorbeeld als bij emotie zouden we ons door de tragiek van het verlies laten meeslepen. We voelen dan niet het daadwerkelijke verlies, maar laten ons domineren door de reactie op dat gevoel: het verloren zijn. We laten ons volledig opgesloten raken door de pijn en moeite en we zijn het slachtoffer van wat we eigenlijk voelden. We 'koesteren' ons in deze gevoelswaarde, afgesloten van de voor ons 'bedreigende' realiteit van dat moment. Onze ervaringswereld raakt door de waas van 'dit meegesleept worden', gekleurd. We sluiten op deze manier onszelf (de mentaliteit) in een gevoelswaarde een sensatie) op, als in een cocon.
Dit verklaart ook waarom iemand met zelfmedelijden bevestigd ziet dat hij overal het slachtoffer van is. Niets kan hem echt helpen, en alles is veelal negatief of hopeloos, Zijn eigen gecreëerde cocon kleurt dan de feiten en biedt geen openheid voor verandering of hulp.
Iemand die is aangedaan door iets ontwapenends en zich door die gevoelswaarde laat mee slepen, ziet alles veel mooier en lieflijker. Iemand die nostalgisch is en zich mee laat slepen door het gevoel van heimwee, kijkt door een gekleurde bril naar de situatie waarin hij zich nu bevindt. En zo is het ook als we ons door de gevoelswaarde van zelfmedelijden laten bepalen.
Het volledig omhuld zijn door een gevoelswaarde verbreekt de verbinding met de realiteit. Omdat ons werkelijke voelen in sentimentaliteit overmeesterd is, ontbreekt het ons aan kracht en energie. Zo raakt de levenskracht ondermijnd en komen we in een vicieuze cirkel en dat kan leiden tot depressiviteit.
Sentimentaliteit is in feite dus een passieve en naar binnen gerichte, opsluitende reactie op ons gevoel, waarbij ons werkelijke gevoel overschaduwd wordt.
Waarom is het zo moeilijk om te voelen en om bij dat gevoel te blijven?
owel bij plezierige als bij onplezierige gevoelens ervaren we deze moeilijkheid. Door te reageren op wat we voelen, zoals in emotie of sentimentaliteit, raken we van ons eigenlijke gevoel vandaan. We schuiven zo onze oorspronkelijke geraaktheden aan de kant door ze te overheersen (emotie) of er overheerst door te worden (sentimentaliteit). Om te voelen is openheid en raakbaarheid nodig. Daar speelt overheersen geen enkele rol, maar gaat het om contact, om aanraking en de beleving daarvan. Bij voelen gaat het om de belevingsdiepte van de aanraking in het contact. Die diepte is even diep als wij er voor openstaan.
Gevoeligheid tot in alle nuances, is sensitiviteit.
Sensitiviteit komt van het latijnse sensitivus: met betrekking tot het gevoel, gevoelig. Het betekent openstaan, raakbaar en kwetsbaar zijn. Kwetsbaar in de betekenis van gevoelig, onverhard, onbevangen en toch alert zijn.
Sensitiviteit geeft aan dat de openheid niet dichtklapt als er iets gebeurt wat ons niet aanstaat of waar we niet vertrouwd mee zijn. Het heeft te maken met het blijven bij dat wat we voelen, zonder afleiding door middel van reacties, zoals emoties of sentimentaliteit.
Terugkomend op het eerder genoemde voorbeeld, betekent het sensitief reageren op het overlijden van onze partner, dat we openstaan om juist die pijn en al onze moeite van afhankelijkheid en ontstane leegte te voelen. We gaan er dan mee om, zodat we onszelf beter leren kennen en aan onze groei kunnen werken. Het verlies, hoe pijnlijk ook, is een deel van onze beleving, een deel van ons bestaan en toont de diepten van onze ervaringswereld.
Dit voelen kan onbeperkte diepte en ook pijn aangeven. Door kwetsbaar te blijven, laten we dit allemaal toe en leren we de levendigheid van ons voelen in al zijn nuances kennen.
We blijven dan met dat wat we voelen in contact en gaan er een gelijkwaardige relatie mee aan. Een gelijkwaardige relatie van degene die ervaart met datgene wat ervaren wordt. Een gelijkwaardige relatie waarin de wil niet een bepaald gevoel domineert (emotie) of waar een bepaalde gevoelswaarde overheerst (sentimentaliteit).
Enkel in gelijkwaardigheid kunnen beide bestaan, bloeien en gekend worden, zodat we hetgeen we voelen, volledig ervaren, leren kennen, verwerken en loslaten.
In sensitiviteit laten gevoelens geen sporen achter en sluiten we geen deel van onze waarneming af. We leven in de diepgang en fragiliteit van ons menszijn, in de levende kracht van de realiteit.
Gevoelsbelevingen in de Hatha-yoga
In de Hatha-yoga hebben deze vormen van het gevoelsleven ook effect op het beleven van en het omgaan met de beoefening. Emoties uiten zich tijdens het oefenen in duidelijke expressies van bijvoorbeeld het gezicht of het impulsief en abrupt bewegen van het lichaam. Dat komt door het voelen van duidelijke sensaties, van spanning, moeite of onrust.
Emotie is ook te zien in de reactie :'ik vind het wel of niet leuk', wat meestal te maken heeft met :'ik kan het wel of ik kan het niet'.
Emotie bepaalt ook de inzet van de beoefening. Dat kan variëren van uiterst fanatiek gedrag (prestatie) tot grote onbetrokkenheid en onverschilligheid (in slaap vallen, niet goed luisteren).
Het emotioneel omgaan met de hatha yoga beoefening resulteert in een bepaalde mate van ongenuanceerdheid en onvoorzichtigheid. Door naar buiten toe te reageren, worden de eigen grenzen niet gevoeld en gerespecteerd. Onze emotionele reactie op wat we ervaren domineert dat wat ervaren wordt.
Sentimentaliteit is ook herkenbaar in de Hatha-yoga. Als we ons lekker lui en ontspannen voelen, wordt de beleving passief en slaperig.
Vinden we de gehele beoefening moeilijk, dan is alles wat we doen zwaar.
Hebben we het gevoel met iets verhevens en bijzonders bezig te zijn, dan wordt de beleving door die waas gekleurd en geïnterpreteerd. In sentimentaliteit wordt dat wat we ervaren, gedomineerd door onze interpretatie ervan.
Als we in de Hatha-yoga sensitief zijn en voelend en raakbaar blijven in wat we ervaren, dan is er geen sprake van impulsief gedrag als gevolg van emoties of van de verdichtende waas van sentimentaliteit.
We staan dan in een gelijkwaardige relatie met datgene wat we ervaren.